कोल्हार, प्रतिनिधी(अरुण बोरुडे):- लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान असलेल्या कोल्हार भगवतीपूर येथील जागृत ग्रामदैवत श्री भगवतीमातेच्या शारदीय नवरात्रोत्सवाला रविवार, दि. ११ ऑक्टोबरपासून भक्तिमय वातावरणात प्रारंभ होत आहे. साडेतीन शक्तिपीठांच्या श्रद्धेचा अनोखा संगम मानल्या जाणाऱ्या या पवित्र देवस्थानात नवरात्रोत्सवानिमित्त धार्मिक कार्यक्रमांची जय्यत तयारी करण्यात आली आहे. पारंपरिक विधी, देवीमहात्म्य पारायण, दुर्गासप्तशती पाठ, भजन-कीर्तन आणि महाआरती अशा विविध धार्मिक कार्यक्रमांमुळे पुढील नऊ दिवस मंदिर परिसर भक्तिरसात न्हाऊन निघणार आहे.
कोल्हार भगवतीपूर येथील श्री भगवतीमाता मंदिराला धार्मिक परंपरेसोबतच ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही लाभले आहे. नवसाला पावणारी आणि भक्तांच्या मनोकामना पूर्ण करणारी देवी, अशी भगवतीमातेची भाविकांमध्ये श्रद्धा आहे. त्यामुळे नवरात्रोत्सवाच्या काळात अहिल्यानगर जिल्ह्यासह राज्याच्या विविध भागांतून भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येतात. देवीच्या चरणी नतमस्तक होऊन मनोकामना व्यक्त करणे, नवस फेडणे आणि नवरात्राचे धार्मिक विधी पार पाडणे, यासाठी भाविकांची मोठी गर्दी होते.
नवरात्रोत्सवात धार्मिक विधींची रेलचेल
नवरात्रोत्सवाच्या पहिल्या दिवशी सकाळी ९ वाजता ग्रामस्थांच्या वतीने देवीचा अभिषेक करण्यात येतो. त्यानंतर सिंदूरलेपन, देवीचे अलंकरण, घटस्थापना आणि महाआरती असे धार्मिक विधी पार पडतात. देवीच्या मूर्तीमागील चांदीची रेखीव मखररचना आणि फुलांची आकर्षक सजावट भाविकांचे लक्ष वेधून घेते.
नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत दररोज पहाटे ५.१५ वाजता काकड आरती, तर सायंकाळी ७.१५ वाजता महाआरती होते. यासोबतच देवीमहात्म्य पारायण, दुर्गासप्तशती पाठ, भजन आणि कीर्तन अशा धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. नऊ दिवस उपवास करून मंदिरात वास्तव्य करणारे तसेच घटस्थापना करणारे महिला आणि पुरुष भाविकही मोठ्या संख्येने सहभागी होतात.
परगावाहून देवीच्या ज्योती घेऊन येणाऱ्या भाविकांची परंपरा या उत्सवाचे विशेष आकर्षण आहे. स्थानिक तळीचा आणि माळेचा पारंपरिक कार्यक्रमही श्रद्धेने पार पडतो. अष्टमीला सुरू होणारा नवचंडी यज्ञ आणि नवमीला होणारी पूर्णाहुती यांना विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. विजयादशमीच्या दिवशी सामूहिक सीमोल्लंघनाचा पारंपरिक कार्यक्रम आयोजित केला जातो. मंदिर परिसरासह प्रमुख रस्त्यांवर करण्यात येणारी आकर्षक विद्युत रोषणाई नवरात्रोत्सवाच्या उत्साहात भर घालते.
पुरातन मंदिराची ऐतिहासिक परंपरा
पूर्वाभिमुख असलेले श्री भगवतीमातेचे मंदिर पुरातन हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीचे असल्याचे सांगितले जाते. मंदिराची स्थापना नेमकी कोणत्या काळात झाली, याबाबत निश्चित ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नसली, तरी हे देवस्थान अनेक शतकांपूर्वी उभारले गेले असावे, असा स्थानिकांचा अंदाज आहे.
मंदिराच्या जीर्णोद्धाराच्या वेळी जमिनीमध्ये सुमारे ५० ते ६० फूट खोलवर खोदकाम करूनही मंदिराचा पाया सापडला नसल्याची माहिती स्थानिकांकडून दिली जाते. तसेच मंदिराच्या स्थापनेचा निश्चित काळ स्पष्ट करणारा शिलालेख किंवा अन्य ठोस पुरावा उपलब्ध नसल्याचेही सांगितले जाते. या बाबींची स्वतंत्र ऐतिहासिक पडताळणी होणे आवश्यक असले, तरी मंदिराच्या पुरातनत्वाविषयी स्थानिकांमध्ये मोठी श्रद्धा आहे.
कोल्हार भगवतीपूरच्या धार्मिक इतिहासात कोल्हाळेश्वर महादेव मंदिरालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. या मंदिरातील मोठ्या नंदीच्या मागील बाजूपासून भगवतीमाता मंदिराच्या मागील भागापर्यंत जमिनीखालून भुयार असल्याची आख्यायिका प्रचलित आहे. कालांतराने हे भुयार सापडत नसल्याचे स्थानिकांकडून सांगण्यात येते.
संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्या नेवासा ते आळंदी प्रवासादरम्यान त्यांनी या मंदिरात मुक्काम केल्याचा उल्लेख आळंदी येथील एका ग्रंथात असल्याचेही स्थानिकांकडून सांगितले जाते. या संदर्भांची मूळ नोंद तपासणे आवश्यक असले, तरी अशा धार्मिक आख्यायिका आणि ऐतिहासिक परंपरांमुळे श्री भगवतीमाता देवस्थानविषयी भाविकांच्या मनात विशेष श्रद्धा निर्माण झाली आहे.
जीर्णोद्धारातून मंदिराच्या वैभवात भर
कोल्हार भगवतीपूर देवालय ट्रस्टच्या माध्यमातून श्री भगवतीमाता मंदिराचा जीर्णोद्धार आणि मंदिर परिसराच्या सुशोभीकरणासाठी विविध कामे करण्यात आली आहेत. मंदिराचा भव्य सभामंडप, ग्रॅनाइट फरशी, दीपमाळेसमोरील आकर्षक व्यासपीठ, सभामंडपाच्या कमानी, मंदिरातील रेखीव नक्षीकाम, भक्तनिवास आणि रंगरंगोटी यांमुळे मंदिराचे सौंदर्य अधिक खुलले आहे.
मंदिराच्या प्रांगणात पेव्हिंग ब्लॉक बसविण्यात आले असून, वृक्षारोपणामुळे परिसर अधिक स्वच्छ, सुटसुटीत आणि प्रसन्न झाला आहे. देवालय ट्रस्टच्या माध्यमातून विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिर आणि मारुती मंदिराच्या जीर्णोद्धाराची कामेही पूर्ण करण्यात आली आहेत.
पौराणिक पार्श्वभूमी असलेल्या कोल्हाळेश्वर महादेव मंदिराच्या बांधकामासह गावातील हनुमान मंदिर, महालक्ष्मी मंदिर आणि फिरस्ती महालक्ष्मी मंदिर अशा विविध धार्मिक स्थळांच्या विकासालाही हातभार लागला आहे. या कामांमुळे कोल्हार भगवतीपूरच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक वारशाचे जतन करण्यास मदत होत आहे.
दहा लाखांहून अधिक खर्चातून भव्य यज्ञमंडप
श्री भगवतीमाता देवस्थानच्या वैभवात भर घालणारा महत्त्वपूर्ण उपक्रम म्हणजे होमकुंडावर उभारण्यात आलेला भव्य यज्ञमंडप. देवालय ट्रस्टचे माजी विश्वस्त नंदकुमार खांदे आणि त्यांच्या परिवाराने १० लाख २१ हजार रुपये खर्चून हा आकर्षक यज्ञमंडप भगवतीमातेच्या चरणी समर्पित केला आहे.
यज्ञमंडपाची रेखीव रचना आणि भव्य स्वरूप मंदिर परिसरातील धार्मिक वातावरण अधिक उठावदार करते. धार्मिक विधींसाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या या मंडपामुळे नवरात्रोत्सवातील यज्ञविधींना अधिक चांगली सुविधा उपलब्ध झाली आहे. श्रद्धा आणि दातृत्वाच्या भावनेतून खांदे परिवाराने दिलेले हे योगदान देवस्थानच्या वैभवात मोलाची भर घालणारे ठरले आहे.
स्वागत कमान आणि भाविकांसाठी सुविधांची उभारणी
कोल्हार भगवतीपूर नगरीत राष्ट्रीय महामार्गालगत उभारण्यात आलेली आकर्षक स्वागत कमान गावाच्या सौंदर्यात भर घालते. श्री भगवतीमातेच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांचे स्वागत करणारे हे भव्य प्रवेशद्वार नगरीची धार्मिक परंपरा आणि ग्रामवैभव अधोरेखित करते.
मंदिरासमोरील नारळ आणि प्रसाद विक्रेत्यांसाठी एकाच रांगेत पक्के गाळे बांधून देण्यात आले आहेत. त्यामुळे विक्रेत्यांची व्यवस्था अधिक सुव्यवस्थित झाली असून, मंदिरासमोरील परिसर मोकळा आणि आकर्षक दिसू लागला आहे.
नवरात्रोत्सवाच्या काळात भाविकांना सुलभतेने दर्शन घेता यावे, यासाठी दर्शनबारीची व्यवस्था करण्यात आली आहे. परगावाहून येणाऱ्या भाविकांच्या सोयीसाठी प्रसादालय, खाद्यपदार्थांची दुकाने, खेळणी, पूजा साहित्य आणि अन्य आवश्यक वस्तूंची दुकानेही दरवर्षीप्रमाणे उभारण्यात येतात. भाविकांची वाढती संख्या लक्षात घेऊन दर्शनव्यवस्था आणि परिसरातील सुविधांना या काळात विशेष महत्त्व प्राप्त होते.
श्रद्धा, परंपरा आणि सामाजिक एकोप्याचा उत्सव
कोल्हार भगवतीपूर येथील श्री भगवतीमाता देवस्थान हे केवळ धार्मिक श्रद्धेचे केंद्र नसून, गावाच्या सांस्कृतिक परंपरेचे आणि सामाजिक एकोप्याचे प्रतीक आहे. नवरात्रोत्सवाच्या निमित्ताने ग्रामस्थ, भाविक आणि विविध धार्मिक उपक्रमांशी जोडलेले नागरिक एकत्र येतात. धार्मिक विधी, पारंपरिक कार्यक्रम आणि देवीच्या जयघोषातून भक्तीभावासोबतच सामूहिक सहभागाची परंपराही जपली जाते.
पुरातन मंदिराचा वारसा, प्रचलित धार्मिक आख्यायिका, आकर्षक स्थापत्यरचना, भाविकांसाठी निर्माण केलेल्या सुविधा आणि देवस्थानच्या विकासासाठी झालेले योगदान यांमुळे कोल्हार भगवतीपूरच्या श्री भगवतीमाता मंदिराला विशेष महत्त्व लाभले आहे.
शारदीय नवरात्रोत्सवाच्या नऊ दिवसांत भगवतीमातेच्या दर्शनासाठी येणाऱ्या भाविकांच्या गर्दीने ही नगरी भक्तिमय होणार आहे. देवीच्या चरणी श्रद्धा व्यक्त करण्यासाठी आणि आशीर्वाद घेण्यासाठी येणाऱ्या भाविकांमुळे मंदिर परिसरात उत्साहाचे वातावरण निर्माण होईल. श्रद्धा, भक्ती, परंपरा आणि ग्रामवैभव यांचा सुंदर संगम असलेल्या कोल्हार भगवतीपूरच्या या नवरात्रोत्सवाकडे भाविकांचे लक्ष लागले आहे.
नवरात्रोत्सव विशेष वृत्तांकन : पत्रकार अरुण बोरुडे, कोल्हार भगवतीपूर.
