नगरी समाचार (वृत्तसेवा):-पावसाळा सुरू झाल्यानंतर अनेकांच्या दैनंदिन आहाराच्या सवयींमध्ये बदल जाणवतो. काहींना नेहमीपेक्षा कमी भूक लागते, थोडेसे जेवल्यानंतर पोट भरल्यासारखे वाटते, तर काहींना अपचन, गॅस किंवा आम्लपित्ताचा त्रास जाणवतो. बाहेरचे वातावरण थंड असूनही हिवाळ्याप्रमाणे भूक का वाढत नाही, हा प्रश्न त्यामुळे स्वाभाविकपणे उपस्थित होतो.आयुर्वेदामध्ये या परिस्थितीकडे शरीरातील पचनशक्तीच्या दृष्टिकोनातून पाहिले जाते. पचनक्रियेसाठी महत्त्वाची मानली जाणारी ‘जठराग्नी’ची कार्यक्षमता ऋतुमानानुसार बदलते, असे आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये वर्णन आढळते.
हिवाळा आणि पावसाळ्याच्या थंडीत फरक
हिवाळ्यातील वातावरण प्रामुख्याने थंड आणि तुलनेने कोरडे असते. या काळात शरीराची ताकद चांगली राहिल्यास पचनशक्ती वाढण्याची शक्यता आयुर्वेदात सांगितली आहे. त्यामुळे थंडीच्या दिवसांत अनेकांना इतर ऋतूंच्या तुलनेत जास्त भूक लागते.पावसाळ्यात मात्र केवळ तापमान कमी असते असे नाही, तर वातावरणात आर्द्रताही मोठ्या प्रमाणात असते. सततचा ओलावा, ढगाळ हवामान आणि तापमानातील चढ-उतार यामुळे शरीराची प्रतिक्रिया हिवाळ्यापेक्षा वेगळी असू शकते.
पावसाळ्यात पचनशक्ती कमी होण्याची आयुर्वेदिक संकल्पना
आयुर्वेदानुसार पावसाळ्याच्या सुरुवातीला शरीरातील वातदोषावर परिणाम होतो. त्यात गारवा आणि आर्द्रतेची भर पडल्याने पचनक्रियेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. या अवस्थेला आयुर्वेदाच्या भाषेत ‘अग्निमांद्य’ असे संबोधले जाते.यामुळे अन्न पचण्यास अधिक वेळ लागू शकतो. भूक कमी होणे, पोट फुगणे, जडपणा जाणवणे किंवा जेवल्यानंतर अस्वस्थ वाटणे अशी लक्षणे काही व्यक्तींमध्ये दिसू शकतात.
वातावरणातील बदलांचाही परिणाम
पावसाळ्यात कधी मुसळधार पाऊस, कधी ऊन आणि कधी दमट उकाडा असे वातावरण वारंवार बदलत असते. या बदलांचा शरीराच्या दिनचर्येवर परिणाम होतो. शारीरिक हालचाल कमी होणे, बाहेरचे किंवा जास्त तेलकट पदार्थ खाणे आणि अनियमित वेळेत जेवण करणे यामुळे पचनाशी संबंधित समस्या आणखी वाढू शकतात.आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून या ऋतूमध्ये वात, पित्त आणि कफ या दोषांच्या संतुलनात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे व्यक्तीच्या प्रकृतीनुसार भूक आणि पचनशक्तीवर वेगवेगळा परिणाम जाणवू शकतो.
पावसाळ्यात काय काळजी घ्यावी?
भूक कमी असल्यास एकदम भरपूर जेवण्याऐवजी पचण्यास हलका आणि ताजा आहार घेण्यावर भर देता येतो. अन्न स्वच्छ व व्यवस्थित शिजवलेले असावे. अतितेलकट, खूप जड किंवा वारंवार बाहेरचे अन्न घेणे टाळणे चांगले.
पाणीही पुरेसे प्यावे. मात्र भूक सतत कमी राहणे, वजन कमी होणे, वारंवार उलटी-जुलाब होणे, तीव्र पोटदुखी किंवा दीर्घकाळ अपचनाचा त्रास असल्यास त्याकडे केवळ पावसाळ्याचा परिणाम म्हणून दुर्लक्ष करू नये. अशा वेळी वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
